बालेन सरकार : सम्भावना, संरचना र चुनौतीहरू

समकालीन राजनीतिक सन्दर्भ र युवा चेतनाको उदय

नेपालको समकालीन राजनीतिक परिवेशले पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय रूपान्तरण अनुभव गरेको छ। विशेषगरी, डिजिटल युगमा हुर्किएको युवापुस्ताले परम्परागत राजनीतिक अभ्यासप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै नयाँ प्रकारको राजनीतिक चेतनाको विकास गरेको छ। यो पुस्ता केवल मतदाता मात्र नभई विचार निर्माणकर्ता र दबाब समूहको रूपमा पनि स्थापित हुँदै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन प्लेटफर्म तथा वैकल्पिक सञ्चार माध्यमहरूको प्रयोगले उनीहरूलाई आफ्नो आवाज प्रभावकारी रूपमा उठाउन सक्षम बनाएको छ। परिणामस्वरूप, सडक आन्दोलनदेखि नीतिगत बहससम्म युवाहरूको उपस्थिति उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ।

यस परिवेशमा मतदाताको प्राथमिकतामा पनि परिवर्तन आएको छ। परम्परागत रूपमा पार्टीको इतिहास, विचारधारा वा पारिवारिक निष्ठामा आधारित मतदान व्यवहार क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ। यसको सट्टा, नेतृत्वको कार्यक्षमता, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र परिणाममुखी दृष्टिकोणलाई बढी महत्व दिइन थालेको छ। यसले लोकतान्त्रिक अभ्यासमा गुणात्मक परिवर्तनको संकेत गर्दछ, जहाँ नागरिकहरू बढी सचेत र मागमुखी भएका छन्।

परम्परागत दलहरूको सीमितता र वैकल्पिक शक्तिको उदय

नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरू नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले तथा अन्य वामपन्थी समूहहरू दीर्घकालदेखि शासन सञ्चालनमा संलग्न रहँदै आएका थिए। तथापि,  निर्वाचन परिणामले यी दलहरूप्रति जनविश्वासमा ह्रास आएको देखिन्छ। आन्तरिक गुटबन्दी, नेतृत्वबीचको द्वन्द्व, भ्रष्टाचारका आरोप तथा जनअपेक्षा पूरा गर्न नसक्ने प्रवृत्तिले जनतामा निराशा बढाएको थियो। बिगतमा दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा नीति र दृष्टिकोणभन्दा बढी सत्ता, शक्ति र पद केन्द्रित भयो, जसले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूलाई कमजोर बनायो।

यही पृष्ठभूमिमा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू तथा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको उदय भएको हो। गैरराजनैतिक पृष्ठभूमिबाट आएका उम्मेदवारहरूले मतदातामा विश्वास जगाउन सफल भएका छन्। यसले केवल राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई मात्र होइन, राजनीतिक संस्कृतिलाई पनि पुनर्परिभाषित गर्ने संकेत दिएको छ। जनताले अब “कसले शासन गर्छ” भन्दा पनि “कसरी शासन गर्छ” भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकतामा राख्न थालेका छन्।

 बालेन्द्र शाहको उदय र बालेन क्याबिनेटको स्वरूप

यही परिवर्तनशील राजनीतिक सन्दर्भमा बालेन्द्र शाह (बालेन) को उदयलाई विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ। स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयर पदमा विजय हासिल गर्दै उनले परम्परागत दलहरूलाई चुनौती दिएका थिए। उनको नेतृत्व शैली प्रत्यक्ष जनसम्पर्क, कडा निर्णय क्षमता र डिजिटल माध्यमको प्रभावकारी प्रयोगले उनलाई जनप्रिय बनायो। यसले उनलाई वैकल्पिक नेतृत्वको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

बालेन क्याबिनेटको अवधारणा यसै प्रक्रियाको विस्तारका रूपमा देखिन्छ। यसको संरचना परम्परागत मन्त्रिपरिषद्हरूभन्दा फरक छ, जहाँ युवा, पेशागत रूपमा दक्ष र तुलनात्मक रूपमा नयाँ अनुहारहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ। यस्तो संरचनाले “टेक्नोक्रेटिक शासन” को संकेत गर्दछ, जसमा निर्णयहरू अनुभव मात्र नभई तथ्य, डेटा र विश्लेषणमा आधारित हुने अपेक्षा गरिन्छ। यसले प्रशासनिक कार्यक्षमतामा सुधार ल्याउने सम्भावना बोकेको छ।

तर यससँगै केही सीमाहरू पनि स्पष्ट देखिन्छन्। प्रशासनिक अनुभवको अभाव, नीतिगत जटिलता र राजनीतिक सन्तुलन कायम गर्ने चुनौतीले यस्तो संरचनालाई कठिन बनाउँछ। सरकार सञ्चालन केवल प्राविधिक दक्षतामा मात्र सीमित नभई राजनीतिक समझदारी र संस्थागत समन्वयमा पनि निर्भर रहने भएकाले, यी पक्षहरूमा कमजोरी देखिएमा कार्यान्वयनमा समस्या आउन सक्छ।

बालेन्द्र शाह स्वभावतः अन्तर्मुखी व्यक्ति मानिन्छन्, तर प्रधानमन्त्रीको हैसियतले उनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा जनताले उठाएका प्रश्नहरूको जवाफ दिनु अपरिहार्य हुन्छ। संसदमा उपस्थित भई बहसको सामना गर्नु, नीतिगत प्रश्नहरूको उत्तर दिनु र जनतासँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संवाद गर्नु उनको संवैधानिक तथा राजनीतिक जिम्मेवारी हो। यस सन्दर्भमा, अन्तर्मुखी स्वभावले उनलाई लामो समयसम्म निरन्तर बोल्न वा विस्तृत भाषण दिन बाध्य पार्दैन, बरु संक्षिप्त, स्पष्ट र सुसंगत उत्तर दिनु नै पर्याप्त हुन्छ। यसरी, नेतृत्वको मूल–मूल्य उत्तरदायित्व र पारदर्शिता हो, जुन व्यक्तित्वको शैलीभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठहरिन्छ।

सम्पत्ति र सुनको बहस 

बालेनको मन्त्रिपरिषद्, सम्पत्ति र सुनको बहस हाल चर्चाको विषय बनेको छ। आफ्नो सम्पत्ति, आयस्रोत र कर प्रणालीबारे स्पष्टता दिनुपर्ने माग बढ्दै गएको छ। आयस्रोतको पारदर्शिताबारे उठेका प्रश्नहरूले राजनीतिक नेतृत्वको नैतिकता र जवाफदेहिताको मुद्दा उजागर गरेको छ।

आयस्रोत र कर प्रणालीबारे बहस गर्दा सम्पूर्ण राजनीतिक नेतृत्वको पारदर्शिता आवश्यक ठहरिन्छ। कर तिर्ने नागरिकले नेताहरूको सम्पत्ति र आयस्रोतबारे स्पष्ट जानकारी पाउनुपर्ने अपेक्षा राख्छन्। नेताहरुको जीवनशैली र सम्पत्ति विवरणमा तालमेल नमिलेको बहस हुने गरेकोमा हालका मन्त्रीहरुले बास्तविक सम्पत्ति विवरण पेस गरेको भनाइ पनि उत्तिकै महत्पूर्ण छ। 

कर छल्ने वा अवैध आयस्रोत लुकाउने परम्पराको अन्त भन्न पनि सकिएला। तर पनि आय श्रोत र करको अभिलेख खोज्नै पर्छ। त्यसैले कर प्रशासनले कडाइका साथ निगरानी गर्नुपर्ने र नेताहरूले आफ्नो सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग जनताबाट उठिरहेको छ। यस बहसले नेपालमा कर न्याय, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ र सहि योजना तथा नियमकानुनको अपेक्षा गरेको छ।
 
सम्भावना, चुनौती र भविष्यको दिशा

बालेन नेतृत्वको सरकारप्रति जनअपेक्षा अत्यन्त उच्च रहेको छ। विशेषगरी भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सरकारी खर्च व्यवस्थापन, रोजगारी सिर्जना तथा सार्वजनिक सेवा प्रवाह सुधार जस्ता विषयहरूमा तत्काल परिणामको अपेक्षा गरिएको छ। यदि यी क्षेत्रमा ठोस प्रगति हासिल गर्न सकियो भने, यसले जनविश्वासलाई सुदृढ बनाउनेछ र राजनीतिक संस्कृतिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनेछ।

तर चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। नेपालको संघीय संरचनामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच समन्वयको अभावले नीति कार्यान्वयनमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ। विगतमा देखिएका अन्तरसरकारी द्वन्द्वहरूले यस समस्यालाई अझ जटिल बनाएका छन्। त्यसैले, नयाँ नेतृत्वले सहकार्य, संवाद र संस्थागत समन्वयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

आर्थिक क्षेत्रमा पनि चुनौतीहरू व्यापक छन्। उच्च युवा बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, रेमिट्यान्समा सम्भावित उतारचढाव, ऊर्जा अभाव तथा भूराजनीतिक अस्थिरताले आर्थिक व्यवस्थामा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। यी समस्याहरू समाधान गर्न दीर्घकालीन नीति, प्रभावकारी कार्यान्वयन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

अन्ततः, बालेन क्याबिनेटलाई केवल एक राजनीतिक प्रयोगको रूपमा मात्र नभई नेपालको लोकतान्त्रिक विकासक्रमको महत्वपूर्ण चरणका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। यसले जनतामा नयाँ आशा जगाएको छ, तर ती आशाहरूलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सक्षम नेतृत्व, सुदृढ संस्थागत संरचना र निरन्तर सहकार्य अपरिहार्य हुन्छ। यदि यो प्रयास सफल भयो भने, यसले नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा दीर्घकालीन सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ । अन्यथा, यसले जनतामा अझ गहिरो निराशा सिर्जना गर्ने जोखिम पनि रहन्छ।

३ बैशाख २०८३
स्रोत : https://www.ajakoartha.com/story/140597